Na de drooglegging bestond de bodem uit jonge, waterrijke sedimenten die nog weinig draagkracht hadden. Om de ondergrond geschikt te maken voor landbouw, infrastructuur en bewoning moest deze geleidelijk ontwateren en verstevigen. Dit proces staat bekend als bodemrijping. Tijdens de rijping veranderen de fysische eigenschappen van de bodem als gevolg van ontwatering, krimp, structuurvorming en consolidatie. Deze processen gaan gepaard met maaivelddaling.

Al vóór de inpoldering was bekend dat de bodem na drooglegging zou dalen als gevolg van rijping en compactie. Om deze ontwikkeling te volgen, zijn op ongeveer negentig locaties in Flevoland langdurige metingen uitgevoerd. Voor Oostelijk Flevoland kwamen de voorspelde en gemeten bodemdalingen redelijk goed overeen. In Zuidelijk Flevoland bleek de daadwerkelijke maaivelddaling echter aanzienlijk groter dan verwacht. De bodemdaling die oorspronkelijk voor een periode van honderd jaar was voorspeld, werd daar al ongeveer 25 jaar na drooglegging bereikt.

Deze onderschatting wordt voornamelijk toegeschreven aan verschillen in de ondergrond. Met name het rijpingsgedrag van sterk humeuze kleilagen en de compactie van diepere bodemlagen bleken sterker dan aanvankelijk was aangenomen. Hierdoor trad meer maaivelddaling op dan in de oorspronkelijke prognoses was voorzien.
Om de toekomstige ontwikkeling beter in beeld te brengen, zijn in 2011 nieuwe bodemdalingskaarten voor Flevoland opgesteld. Volgens deze prognoses kan de bodem tussen 2025 en 2050 plaatselijk nog enkele tientallen centimeters dalen. In gebieden met een slappe en organisch rijke ondergrond wordt voor deze periode een maaivelddaling tot circa 50 cm verwacht. Ook na 2050 zal de bodem zich blijven zetten; lokaal kan in de daaropvolgende vijftig jaar nog eens ongeveer 35 cm extra bodemdaling optreden.

Grondwaterbeheer en bodemdaling
Door de voortdurende maaivelddaling komen de grondwaterstanden relatief dichter bij het maaiveld te liggen. Hierdoor neemt de kans op natte omstandigheden toe, wat nadelige gevolgen kan hebben voor de landbouw. Een hoge grondwaterstand kan leiden tot verminderde berijdbaarheid van landbouwgronden, beperkingen voor gewasgroei en een afname van de opbrengst.
Om deze problemen te beperken kan worden gekozen voor een verlaging van het grondwaterpeil of het oppervlaktewaterpeil. Een dergelijke maatregel heeft echter ook neveneffecten. Door een lagere grondwaterstand neemt de effectieve spanning in de bodem toe, waardoor klei- en veenlagen verder kunnen samendrukken. Daarnaast kunnen processen zoals krimp, oxidatie van organisch materiaal en verdere bodemrijping worden versneld. Deze processen leiden op hun beurt weer tot versnelde maaivelddaling.
Hierdoor ontstaat een complexe wisselwerking tussen bodemdaling en waterbeheer. Enerzijds is peilverlaging soms noodzakelijk om de gebruiksfunctie van het land te behouden, terwijl dezelfde maatregel anderzijds kan bijdragen aan een verdere versnelling van de bodemdaling. Het vinden van een duurzaam evenwicht tussen voldoende ontwatering en het beperken van bodemdaling vormt daarom een belangrijke uitdaging voor waterbeheerders en beleidsmakers in Flevoland.
Het bepalen van het effect van grondwaterstand op bodemdaling
Om weloverwogen keuzes te kunnen maken in het peilbeheer is inzicht nodig in de relatie tussen grondwaterstand en bodemdaling. Daarbij is het van belang om te begrijpen hoe veranderingen in de grondwaterstand doorwerken in de verschillende bodemdalingsprocessen, zoals consolidatie, krimp, oxidatie en rijping.
Deze relatie is echter niet eenvoudig te beschrijven. De gevoeligheid van de bodem voor veranderingen in de grondwaterstand verschilt namelijk per locatie en is afhankelijk van factoren zoals bodemopbouw, organisch stofgehalte, dikte van samendrukbare lagen en de historische ontwikkeling van het gebied. Daarnaast reageren bodemdalingsprocessen niet altijd direct op veranderingen in de grondwaterstand; sommige processen kunnen jarenlang doorwerken.
Het voorspellen van de effecten van peilaanpassingen vraagt daarom om een combinatie van metingen, gegevensanalyse en modelberekeningen.
Meten en modelleren van bodemdaling
Bodemdaling is een fenomeen dat zich voordoet over langere periodes. Op korte termijn wordt gesproken van bodembeweging omdat door de ingewikkelde samenhang van processen de tijd uitwijst of de daling definitief is en dus daling is i.p.v. beweging. Langjarige meetreeksen zijn hierbij van groot belang, omdat veel bodemdalingsprocessen zich over tientallen jaren uitstrekken. Bij gebrek aan lange meetreeksen is het een goede optie om bodemdaling te voorspellen aan de hand van modellen.
Met behulp van modellen kan de relatie tussen grondwaterstand en bodemdaling worden gekwantificeerd en kunnen toekomstige ontwikkelingen worden voorspeld. Dergelijke modellen combineren informatie over de bodemopbouw, grondwaterstanden en fysische processen zoals consolidatie, rijping, krimp en oxidatie.
Door verschillende scenario's door te rekenen kunnen de gevolgen van maatregelen, zoals peilverhoging of peilverlaging, worden onderzocht. Hierdoor kunnen waterbeheerders beter inschatten welke effecten een ingreep heeft op zowel de landbouwkundige omstandigheden als de toekomstige bodemdaling.
Voor Flevoland zijn dergelijke modellen van groot belang, omdat zij kunnen helpen bij het ontwikkelen van een duurzaam peilbeheer waarbij de belangen van landbouw, waterveiligheid en bodembehoud zo goed mogelijk met elkaar in balans worden gebracht.

Links/Referenties 
https://klimaatadaptatienederland.nl/kennisdossiers/bodemdaling/oorzaken-gevolgen/
https://www.stowa.nl/deltafacts/ruimtelijke-adaptatie/adaptief-deltamanagement/bodemdaling#Bodemdalingsprocessen 
https://www.nationaalparknieuwland.nl/nl/het-park/het-ontstaan 
https://geo.flevoland.nl/DOC_bodematlas/Bodemdalingskaart_Flevoland.pdf 
https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/externebijlagen/exb-2017-52098/1/bijlage/exb-2017-52098.pdf 

Bodemdaling is het dalen van het land oppervlakte ten opzichte van een vast referentiepunt zoals het Normaal Amsterdams Peil (NAP). In grote delen van de wereld en ook Nederland daalt de bodem. Dit wordt veroorzaakt door vervorming van de ondergrond op uiteenlopende dieptes. In de diepe ondergrond spelen natuurlijke processen zoals tektonische bewegingen en isostasie een rol. Daarnaast kan menselijke activiteit, zoals de winning van gas, zout of grondwater, bijdragen aan bodemdaling. In gebieden met een ondergrond die bestaat uit veen, klei of andere samendrukbare sedimenten ontstaat bodemdaling vooral door compactie van deze zachte lagen. Hierdoor neemt het volume van de bodem af en daalt het maaiveld.

Processen die bodemdaling veroorzaken

De compactie van de bovengrond kan het gevolg zijn van verschillende natuurlijke en menselijke processen. Compactie is het samendrukken van bodemlagen onder invloed van een belasting of een verandering in de waterspanning in de bodem. Compactie kan optreden door:

• belasting van de ondergrond door bebouwing, infrastructuur of ophogingen;
• verlaging van het grondwaterpeil;
• grondwateronttrekking.

Wanneer het grondwaterpeil daalt, neemt de poriedruk in de bodem af en neemt de effectieve spanning toe. Hierdoor worden bodemdeeltjes dichter op elkaar gedrukt, wat leidt tot zetting en bodemdaling.

In veengronden leidt een lagere grondwaterstand ertoe dat zuurstof dieper in de bodem kan doordringen. Hierdoor wordt organisch materiaal versneld afgebroken door micro-organismen. Dit proces, ook wel veenoxidatie genoemd, resulteert in volumeverlies van de bodem en daarmee in maaivelddaling.

Krimp treedt op wanneer klei- of veengronden uitdrogen. Door verdamping en ontwatering neemt het vochtgehalte af, waardoor de bodem samentrekt. Dit proces kan tijdelijk of permanent zijn en draagt bij aan bodemdaling.

Rijping is het proces waarbij jonge, waterrijke sedimenten na drooglegging geleidelijk veranderen van een slappe, natte bodem naar een stevigere bodemstructuur. Tijdens dit proces treden ontwatering, krimp en structuurvorming op, wat gepaard gaat met maaivelddaling. Rijping kan versneld worden door de juiste vegetatie (bijvoorbeeld riet).

Naast processen in de ondiepe ondergrond kunnen ook processen in diepere bodemlagen bijdragen aan bodemdaling. Voorbeelden zijn tektonische bewegingen, glacio-isostatische aanpassingen en delfstofwinning.

Natuurlijke bodemdalingssnelheden bedragen doorgaans enkele millimeters per jaar. In dichtbevolkte kust- en deltagebieden zoals Nederland worden deze processen vaak versneld door menselijke activiteiten, waaronder grondwateronttrekking, peilverlaging, delfstofwinning en belasting van de ondergrond. Hierdoor kunnen lokaal dalingssnelheden optreden van enkele centimeters per jaar (Stouthamer & Van Asselen, 2015).

Gevolgen van bodemdaling

De gevolgen van bodemdaling verschillen per gebied en zijn afhankelijk van het landgebruik, de bodemopbouw en de waterhuishouding. Belangrijke gevolgen zijn:

• een grotere kans op wateroverlast en overstromingen;
• hogere kosten voor bemaling en waterbeheer;
• schade aan gebouwen, funderingen, wegen, spoorlijnen en leidingen;
• een toenemend risico op verzilting door opwaartse kwel van zout grondwater;
• afname van landbouwkundige productiviteit;
• verlies van bodemkoolstof en uitstoot van broeikasgassen, met name in veengebieden;
• toenemende beheer- en onderhoudskosten voor infrastructuur.

Het totale gebiedsproces bodemdaling Flevoland heeft twee doelen: 

1. Het doorlopen van een open en transparant proces met alle betrokken partijen en stakeholder. Iedereen werkt gelijkwaardig mee aan het proces en werken wij met zijn allen aan het behalen van het de inhoudelijke doelstelling. 
2. Kennis in de praktijk toetsen om zo bruikbaar inzicht te verkrijgen over haalbare en kansrijke strategieën voor gebieden die, door voortgaande bodemdaling, in de toekomst bij het huidig beleid ondiepere grondwaterstanden zullen kennen.  

Het is dus van groot belang dat er een open dialoog ontstaat met de gebiedspartners en de beschikbaarheid van de juiste (ervarings)feiten. Op deze manier hopen we tot breed gedragen en toepasbare oplossingen te komen, die ook concreet kunnen worden uitgevoerd.  

Door het als een gebiedsproces aan te pakken richten we erop om met elkaar tot integrale inzichten te komen. Met die inzichten hebben agrarische ondernemers in Flevoland daarna meer zicht op strategische keuzes voor hun bedrijf rondom bodemdalingsproblematiek en hebben overheden handvatten voor het ontwikkelen van een passend (nieuw) lange termijnbeleid voor het omgaan van bodemdaling binnen Flevoland.  

Voor het behalen van de doelen in het gebiedsproces, is het werkplan verdeeld in twee delen. Het verzamelen en analyseren van gegevens uit het veld en het verzamelen, analyseren en samenvoegen van de al beschikbare informatie. Vervolgens worden deze twee delen samengevoegd om het te kunnen vertalen naar een passend lang termijnbeleid.  

Veldgegevens 

Het verzamelen van gegevens uit het veld gaat in samenwerken met de agrariërs en het waterschap. Hierbij wordt vooral gekeken naar wat passende oplossingen kunnen zijn om de drooglegging te vergroten, waardoor de agrarische omstandigheden verbeteren en tegelijkertijd ernaar te kijken wat deze maatregelen zouden betekenen voor het bodemdalingsproces. Maatregelen die onder andere worden getroffen in het bodemdalingsgebied zijn herprofilering van kavelsloten, peilverlaging van kavelsloten en een seizoensgebonden peilbeheer aan te houden.  

Om de effectiviteit van deze maatregelen in kaart te brengen worden er peilbuizen, bodemvochtsensoren en oppervlaktewatermeetpunten aangelegd. Over een periode van in totaal 3 jaar worden deze gegevens continue verzameld en geanalyseerd om de effectiviteit van de maatregel te kunnen bepalen, door o.a. te kijken naar de effecten van het water- en bodemsysteem. Daarnaast worden de effecten van de maatregelen in verband gebracht met het effect op bodemdaling, vooral gericht op de lange termijn. De financiële haalbaarheid bij het opschalen van de pilots en wat dat zou betekenen als de voorgestelde maatregelen worden opgenomen in het lange termijnbeleid.  

Al beschikbare informatie 

De al bestaande informatie en feiten worden voor verschillende onderdelen verzameld. Zo wordt er informatie verzameld over bodemdaling in de context van Flevoland, maar ook de eigenschappen van het bodem- en watersysteem die van invloed kunnen zijn op de ruimtelijke geschiktheid van maatregelen. Hierbij kan er gedacht worden aan de bodemopbouw waardoor een locatie gevoeliger kan zijn voor bodemdaling op de lange termijn.  

Een ander onderwerp waarnaar wordt gekeken is de landbouwkundige geschiktheid van nu en in de toekomst. Dit wordt gedaan aan de hand van veldobservaties die we aan de ene kant doen en de feiten die worden verzameld. In dit proces wordt een vergelijking gemaakt tussen de huidige landbouwkundige geschiktheid en de toekomstige geschiktheid, zonder en maatregelen én de onzekerheden die hierbij horen.  

Wij hopen aan het einde van dit gebiedsproces een gedeeld en gedragen beeld van wat werkt in de bodemdalingsgebieden in Flevoland. Dit wordt onderbouwd door de drie jaar meten in het veld en de maatregelen te valideren, dit wordt getoetst bij de agrariërs die hier dagelijks mee te maken hebben. Als uitkomst hopen wij concrete handelingsperspectieven op te kunnen stellen die zo wel door de agrariër als de overheid gebruikt kunnen worden.